ป่าไม้เป็นทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมสำคัญในการดำรงชีวติของคนไทยและในการพัฒนาประเทศนับแต่อดีตที่ผ่านมาจนปัจจุบันวิถีชีวิตของคนไทยโดยเฉพาะคนในชนบทผูกพันและเกี่ยวพันกับป่าไม้มาตลอด ป่าไม้เป็นแหล่งอาหารไม้ใช้สอย และก่อสร้างที่อยู่อาศัย แหล่งสมุนไพรเป็นยารักษาโรค
รวมทั้งเป็นแหล่งท่องเที่ยวพักผ่อนหย่อนใจที่มีความสำคัญมากขึ้น สำหรับการพัฒนาประเทศ นอกจากป่าไม้จะเป็นแหล่งไม้ที่มีมูลค่าสูงทางเศรษฐกิจและการค้าแล้ว ยังเป็นแหล่งต้นน้ำลำธารและแหล่งปุ๋ย ตามธรรมที่เกิดประโยชน์ด้านการเกษตรและการตั้งถิ่นฐานชุมชน นอกจากนั้นป่าไม้ยังทำหน้าที่เป็นเขื่อนธรรมชาติ ช่วยชะลอการไหลของน้ำในฤดูน้ำหลาก และปล่อยน้ำให้ไหลรินในฤดูน้ำน้อย รวมทั้งช่วยป้องกันภัยธรรมชาติได้ดีทั้งภาวะน้ำท่วม และภาวะแห้งแล้ง
ปัจจุบันป่าไม้ได้เสื่อมโทรมไปมาก จากข้อมูลตัวเลขพบว่าพื้นที่ป่าไม้ ของประเทศได้ลดลงเป็นอย่างมากในอัตราสูง กล่าวคือ ในปี ๒๕๐๔ มีพื้นที่ ๑๗๑ ล้านไร่ หรือร้อยละ ๕๓.๓ ของพื้นที่ทั้งประเทศ และลดลงอย่างต่อเนื่องทุกปี จนกระทั่งปี ๒๕๔๑ เหลือ ๘๑.๐๘ ล้านไร่ หรือร้อยละ ๒๕.๓ เฉลี่ยนลดลงประมาณ ๒.๔ ล้านไร่ต่อปี แม้ว่าตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา รัฐบาลได้พยายามอย่างจริงจังที่จะอนุรักษ์และฟื้นฟูพื้นที่ป่าไม้ ด้วยการปลูกป่าทดแทน ปรับปรุงและสงวนพื้นที่ที่ถูกทำลายให้กลับคืนความอุดมสมบูรณ์ มีการอพยพราษฎรออกจากพื้นที่ป่าสงวน เพื่อให้การฟื้นฟูสภาพป่าเป็นไปอย่างจริงจัง แต่การบุกรุกทำลายป่ายังมีอยู่ต่อไป
ปัญหาด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรม เป็นปัญหาใหญ่ของประเทศและของโลก จนไม่สามารถที่จะมองข้ามไปได้ และปัญหานี้นับวันจะยิ่งทวีความรุนแรงมากขึ้น สาเหตุสำคัญประการหนึ่ง ของการเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อมก็คือ การนำเอาทรัพยากรธรรมชาติมาใช้อย่างฟุ่มเฟือย ไร้ขอบเขต และการขาดความรู้ ความเข้าใจในความสำคัญของธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ทำให้สภาพแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติของประเทศเสื่อมโทรม และถูกทำลายลงไปทุกขณะ และสิ่งนี้ก็จะมีผลกระทบต่อการดำรงชีวิตของประชาชน ไม่ว่าจะเป็นโดยทางตรงหรือทางอ้อม
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ได้เสด็จพระราชดำเนินร่วมกับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ออกเยี่ยมเยียนราษฎรในภูมิภาคต่าง ๆ ทั่วประเทศเป็นเวลานับสิบ ๆ ปี พระองค์ได้ทรงเห็นความเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติ ตลอดจนผลทางนิเวศวิทยาที่เกิดจากการตัดทำลายป่าไม้ในแหล่งต้นน้ำลำธาร ซึ่งปรากฎออกมาให้เห็นในรูปของความแห้งแล้ง อุณหภูมิของอากาศที่นับวันแต่จะร้อนแรงขึ้น น้ำป่าไหลหลากท่วมบ้านเรือน รวมทั้งพืชผลทางการเกษตร ความเสื่อมโทรมของที่ดินทำกินหรือการที่หน้าดินถูกชะล้างพังทลาย จนไม่สามารถปลูกพืชอะไรได้ รวมไปถึงการสูญพันธ์ของสัตว์ป่า และพันธุ์พืชหลายชนิดซึ่งหาไม่เร่งรีบแก้ไขแล้ว อันตรายร้ายแรงดังกล่าวก็จะค่อย ๆ คืบคลานเข้าสู่ประชาชนในทุกภูมิภาค
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงห่วงใยประชาชนชาวไทยดังพระราชดำรัสที่ว่า “ข้าพเจ้ามีความภาคภูมิใจในทรัพยากรธรรมชาติ ป่าไม้และสัตว์ป่าของไทยมาก ข้าพเจ้าเห็นว่า เราควรจะใช้ทรัพยากรธรรมชาติเหล่านี้ อย่างระมัดระวังและทำนุบำรุงให้คงอยู่ตลอดไป มิใช้ให้ประวัติศาสตร์จารึกไว้ว่าทรัพยากรเหล่านั้น ถูกทำลายหมดสิ้นไปในระยะเวลาอันสั้นแค่ช่วงอายุของเรา”และเป็นมรดาตกทอดจากบรรพบุรุษ สมควรที่เราทั้งหลายจะช่วยรักษา ให้คงเป็นประโยชน์สืบไปชั่วลูกหลาน”
พระองค์ทรงทราบสาเหตุของภัยอันตรายของป่าไม้ และเห็นว่าหากปล่อยให้มีการตัดไม้ทำลายป่าอยู่ต่อไป ต้นไม้ก็จะหมดไปจากป่า การที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำริให้สร้างอ่างเก็บน้ำเพื่อกักเก็บน้ำก็จะไม่เกิดประโยชน์อันใด เพราะหากป่าไม้หมดไปน้ำก็แห้ง อีกทั้งราษฎรต้องขาดแคลนน้ำ เพื่อการเพาะปลูก พระองค์ทรงเห็นว่าการแผ้วถางทำลายป่าไม้ การทำลายแหล่งต้นน้ำลำธารนั้น เกิดจากการรู้เท่าไม่ถึงการณ์ของราษฎรเพียงเพื่อต้องการหาเลี้ยงชีพสำหรับตนเองและครอบครัว ดังพระราชเสาวนีย์ที่ว่า
“ต้นตอของปัญหาอย่างหนึ่งของคนไทยก็คือ การแผ้วถางทำลายป่า ทำลายแหล่งต้นน้ำลำธาร ส่วนหนึ่งของปัญหานั้นเกิดจากความรู้เท่าไม่ถึงการณ์ เช่น การทำไร่เลื่อนลอยในภาคเหนือ ซึ่งเรื่องนี้เป็นปัญหาละเอียดอ่อน ที่ต้องแก้ไขด้วยการชี้แจงให้เขาเห็นผลเสียในการกระทำเช่นนั้น และต้องหาอาชีพใหม่ ซึ่งทำรายได้ที่ดีกว่าให้กับพวกเขาด้วย เพราะการที่พวกเขาทำเช่นนั้นก็เพราะต้องการหาเลี้ยงชีพของตนเองและครอบครัว แต่ที่ร้ายก็คือการแสวงหาประโยชน์ส่วนตัวโดยไม่คำนึ่งถึงผลร้ายที่จะตามมาแต่ส่วนรวม เช่น เกิดการแห้งแล้งในหน้าแล้งเกิดอุทกภัยในหน้าฝนเพราะตัดไม้ทำลายป่า น้ำฝนไม่ถูกดูดซึมก็จะหลักสู่ที่ลุ่ม”
“คนมัวแต่คิดว่า ทำอย่างไรเขาจึงจะได้รวยเร็ว ๆ จะได้โน่นได้นี่ดังใจปองเห็นป่าสงวนเข้าก็ยอมเสียเงินจำนวนหนึ่ง ว่าจ้างให้คนจนตัดไม้ออกขายต่างประเทศ คนเหล่านั้นก็เสียรู้นึกว่าตัดป่าขายดี สะดวกดี เร็วดี ป่าไม่เห็นมีประโยชน์กับพวกเราขัดขวางไม่ให้เรามีไร่มีนา จึงมาคิดดูว่า ที่จะทำป่าไม้ให้เป็นประโยชน์กับประชาชนส่วนรวม ด้วยการสอนให้คนทั่วไปทราบว่ามีป่าไม้นั้นเป็นประโยชน์กับพวกเราทั้งสิ้น การปฏิบัติให้เขาเห็นเองว่า ป่าไม้เป็นของประชาชนคนไทยเป็นส่วนรวมจริง ๆ อาจจะพอที่จะลดการลักลอบตัดไม้ทำลายป่าได้บ้าง....
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงมีสายพระเนตรที่ยาวไกลมองปัญหาอย่างเป็นระบบและครบวงจรในเรื่องของธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โดยทรงตระหนักถึงความสัมพันธ์ของวงจรชีวิตกับธรรมชาติ และให้เน้นหนักการอยู่ร่วมกันได้ด้วยดีของสรรพสิ่งทั้งหลายในระบบนิเวศ อีกทั้งทรงตระหนักถึงปัญหาทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม ที่นับวันจะสูญสลาย ถูกทำลายและเต็มไปด้วยมลพิษ พระองค์ทรงทุ่มเททุกสิ่งทุกอย่าง เพื่อต่อสู้กับปัญหาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ซึ่งนับวันที่จะทวีความรุ่นแรงขึ้นเรื่อย ๆ และ ผลจากการนี้เองกลายเป็นสาเหตุเบื้องต้น ของความยากลำบากในการดำรงชีวิตของชาวชนบท สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงเล็งเห็นความสัมพันธ์เชื่อมโยงที่เป็นวงจรระหว่างชีวิตกับธรรมชาติ และการอยู่ร่วมกันด้วยดีในระบบนิเวศ พระองค์ทรงพยายามที่จะให้ราษฎรมีความรัก และความผูกพันในทรัพยากรธรรมชาติต่าง ๆ เช่น ป่าไม้ พืช และสัตว์ป่า
สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงเป็นนักอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่สำคัญพระองค์หนึ่ง ทรงดำเนินตามแนวทางของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมาโดยตลอด ทรงตระหนักถึงความสำคัญของปัญหาสภาพแวดล้อมและการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ และได้พระราชทานพระราชดำริ ตลอดจนทรงดำเนินการตามหลักวิชาการ ซึ่งเป็นหลักสำคัญของการพัฒนาแบบยั่งยืนที่นักวิชาการและนักพัฒนายึดถือเป็นหลักในระยะหลัง ๆ นี้ แต่พระองค์ได้ทรงดำเนินการล่วงหน้าไปก่อนแล้วเป็นเวลานานดังที่ประจักษ์กันอยู่ทั่วไป หลักการของพระองค์ในเรื่องนี้ คือ ให้ป่าอยู่กับคนได้คนอยู่กับป่าได้ โดยไม่มีการทำลาย กล่าวคือ เมื่อชาวบ้านปลูกป่าเองเกิดความรักในป่าไม้ และรู้จักประโยชน์จากป่าไม้แล้ว ก็จะเลิกการตัดไม้ทำลายป่าไม้ที่เป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำลำธาร ซึ่งเปรียบเสมือนแหล่งกำเนิดของชีวิตมนุษย์ เพราะมนุษย์เรานั้นจะดำรงชีวิตอยู่ไม่ได้ ถ้าขาดน้ำอันเป็นปัจจัยที่สำคัญอย่างยิ่ง ในบรรดาปัจจัยของการดำรงชีวิตทั้งหมด
จากแนวพระราชดำริดังที่ได้กล่าวแล้ว คือ ที่มาของโครงการทั้งหลายที่ทรงริเริ่ม เพื่อพลิกฟื้นผืนป่าให้กลับคืนชีวิตขึ้นมาอีกครั้ง อาทิ โครงการป่ารักน้ำ โครงการบ้านเล็กในป่าใหญ่ โครงการสวนป่าสิริกิติ์ งานอนุรักษ์และพิทักษ์สิ่งแวดล้อม ทั้งนี้การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาตินี้ ได้กลายเป็นแบบอย่างของโครงการเพื่อการพัฒนาที่มั่นคง ยั่งยืน สมบูรณ์แบบในแง่การรักษาทรัพยากร และการใช้อย่างคุ้มค่า โดยมุ่งพัฒนาชีวิตและความเป็นอยู่ ของคนไทยสอดคล้องกันไป
| ถัดไป > |
|---|
